Overprikkeling, onderprikkeling en ontprikkelen bij neurodivergentie

Voor neurodivergente mensen kunnen zintuiglijke prikkels anders worden ervaren, wat kan leiden tot overprikkeling of onderprikkeling. 

Wat zijn overprikkeling en onderprikkeling?

Overprikkeling ontstaat wanneer het brein te veel prikkels tegelijkertijd moet verwerken. Dit kan leiden tot een gevoel van overweldiging, irritatie of vermoeidheid. Bij neurodivergente mensen komt overprikkeling vaak voor, omdat hun brein gevoeliger kan zijn voor zintuiglijke input.

Een aantal voorbeelden: een onverwachte aanraking kan zorgen voor overprikkeling. De plotselinge, ongevraagde fysieke prikkel voelt als een aanval op je zintuigen. Ook het moeten beantwoorden van veel vragen tegelijk of te maken krijg met een onverwachte verandering van plannen, kan zorgen voor overprikkeling. Zelfs natuurlijke elementen zoals harde wind of fel licht kunnen deze sensatie verergeren.

Onderprikkeling, daarentegen, is het tegenovergestelde. Dit treedt op wanneer er te weinig stimulatie is of wanneer prikkels niet goed doorkomen en dus niet gevoeld worden. Dit kan leiden tot verveling, desinteresse, of moeite met concentreren. Maar ook in het niet opmerken van honger gevoel of kou. Voor neurodivergente mensen kan onderprikkeling zich bijvoorbeeld uiten in een gevoel van rusteloosheid of het zoeken naar extra prikkels om de hersenen actief te houden, maar ook in het dragen van de koude kleding of het overslaan van een maaltijd. 

Hoe manifesteert het zich bij verschillende vormen van neurodivergentie?

Bij ADHD komt onderprikkeling vaak voor, omdat mensen met ADHD continu op zoek zijn naar stimulatie. Dit kan zich uiten in friemelen, constant bewegen, of moeite hebben met stilzitten. Tegelijkertijd kan iemand met ADHD snel overprikkeld raken door externe afleidingen zoals lawaai of fel licht, omdat hun brein moeite heeft om te filteren welke prikkels relevant zijn.

Autisme gaat vaak gepaard met verhoogde zintuiglijke gevoeligheid, wat overprikkeling veroorzaakt. Veel autistische mensen ervaren overprikkeling door harde geluiden, sterke geuren, of fel licht. Onderprikkeling en overprikkeling kunnen bij autisme leiden tot zelfstimulatiegedrag zoals wiebelen of rondjes draaien, ook wel bekend als “stimmen.”

Hoogbegaafde mensen kunnen zowel overprikkeling als onderprikkeling ervaren. Hun brein heeft vaak meer uitdaging nodig, en wanneer die er niet is, kan verveling toeslaan. Tegelijkertijd kunnen ze extreem gevoelig zijn voor zintuiglijke en emotionele prikkels, wat hen snel overprikkeld maakt.

Dyslexie wordt meestal niet direct geassocieerd met over- of onderprikkeling, maar de moeite met het verwerken van geschreven informatie kan voor sommige mensen mentaal overprikkelend zijn. Het langdurig moeten lezen of schrijven kan vermoeiend zijn, en pauzes zijn dan essentieel om te ontprikkelen.

Zintuiglijke prikkels en hun invloed

Neurodivergente mensen kunnen over- of onderprikkeld raken door zintuiglijke input, en elke zintuig kan op een unieke manier worden beïnvloed.

Zicht: fel licht kan snel overprikkeling veroorzaken. Dit zie je vaak bij mensen die gevoelig zijn voor fel zonlicht of tl-verlichting. Aan de andere kant kan onderprikkeling optreden als er te weinig visuele stimulatie is, wat kan leiden tot verveling of concentratieverlies.

Geluid: sommige neurodivergente mensen zijn extreem gevoelig voor geluiden. Normale achtergrondgeluiden kunnen snel overprikkelend zijn, terwijl stilte juist kan zorgen voor onderprikkeling. Geluiddempende koptelefoons kunnen helpen om de prikkels te filteren.

Tast: onverwachte aanrakingen kunnen een sterke reactie uitlokken. Ook kan de textuur van kleding, zoals een kriebelende trui, snel te veel worden. Aan de andere kant kunnen sommige mensen juist prikkels nodig hebben, zoals het gebruik van een verzwaringsdeken of stevige knuffels.

Wat gebeurt er als je overprikkeld of onderprikkeld bent?

Overprikkeling kan leiden tot stress, frustratie, en zelfs fysieke symptomen zoals hoofdpijn of vermoeidheid. Het brein krijgt te veel input, waardoor het moeite heeft om alles te verwerken. In het uiterste geval kan overprikkeling leiden tot een meltdown of een shutdown. Ook kan het op de lange termijn een neurodivergente burn-out tot gevolg hebben.

Onderprikkeling daarentegen kan leiden tot rusteloosheid, gebrek aan motivatie, en soms zelfs depressieve gevoelens. Als er niet genoeg stimulatie is, kan de persoon zich losgekoppeld voelen van hun omgeving.

Manieren om te ontprikkelen

Ontprikkelen is essentieel om weer tot rust te komen. Voor iedereen werkt dit op een andere manier, en het is belangrijk om te ontdekken wat voor jou het beste werkt.

Kinderen gebruiken vaak spelgedrag om te ontprikkelen. Sommige kinderen gaan bijvoorbeeld op de kop hangen of draaien rondjes. Deze bewegingen helpen hen om hun lichaam en brein te reguleren. Fidget toys kunnen ook een effectieve manier zijn om overtollige energie kwijt te raken. Het gebruik van zintuiglijke hulpmiddelen zoals een verzwaringsdeken of kalmerende muziek kan helpen om overprikkeling te verminderen.

Veel volwassenen maskeren hun behoefte aan ontprikkeling, vaak omdat ze denken dat het niet sociaal acceptabel is. Toch is het belangrijk om een veilige ruimte te creëren waarin je kunt ontprikkelen. Dit kan een stille kamer zijn, een wandeling in de natuur, of het luisteren naar muziek. Het is essentieel om te erkennen dat ontprikkeling nodig is en om tijd te nemen voor zelfzorg.

Zelfzorg en balans vinden

Over- en onderprikkeling zijn onmiskenbare onderdelen van het leven van veel neurodivergente mensen. Door te begrijpen hoe je prikkels verwerkt en wat je grenzen zijn, kun je strategieën ontwikkelen om te ontprikkelen en balans te vinden. Of het nu gaat om een rustige plek opzoeken of juist actieve prikkels toevoegen, het belangrijkste is dat je leert luisteren naar je eigen behoeften en daar ruimte voor maakt. 

Loop je vast of maak je, je zorgen over jezelf of je kinderen? Je hoeft het niet alleen te doen, er is hulp. Neem dus contact op met een professional. Dat kan bijvoorbeeld via de advieslijn van Balans Digitaal of via de anonieme hulplijn van Mind Korrelatie.